د ) تشيع بازتابى از شهادت امام حسين پژوهشگران در چگونگى و ميزان تأثير اين حادثه در تاريخ تشيع هم داستان نيستند . پرواضح است كه شهادت غم‌بار و عاطفه برانگيز مولود بيت نبوت در رشد و كمال و رسوخ و تمايز شيعه و تشيع ، نقش برجسته‌اى داشته است و هيچ‌يك از نويسندگان ، آن را فى الجمله انكار نكرده‌اند . اما از سخن برخى چنين برمىآيد كه حتى نخستين بذرهاى تشيع و عامل پيدايش آن ، حاصل قيام و شهادت آن امام بوده است . « 1 » برخى نيز اساسا دهم محرم را آغاز جنبش سياسى تشيع به حساب آورده‌اند . « 2 » به نظر مىرسد كه تأثير سرنوشت‌ساز قيام امام حسين عليه السّلام و شهادت آن بزرگوار در انسجام درونى و عاطفى شيعيان و تقويت تشيع - كه مورد تأييد شيعيان نيز قرار گرفته - از يك طرف « 3 » و مطرح شدن بيشتر مكتب اهل بيت بعد از آن قيام از طرف ديگر موجب شده است كه بعضى از نويسندگان - به ويژه مستشرقان - آغاز و ظهور تشيع را از آن زمان بدانند . دكتر شيبى معتقد است كه تشيع اگرچه به عنوان يك جريان اسلامى از زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله شروع شد و جهت‌گيرى و تمايز سياسى آن بعد از قتل عثمان متبلور گشت امّا ظهور اصطلاح رسمى آن را بايد بعد از شهادت امام حسين دانست . « 4 » در مجموع چنين مىنمايد كه صاحبان اين ديدگاه بين پيدايش و تكامل تفكر شيعى خلط كرده و احيانا ظهور برخى از فرقه‌هاى شيعى نظير كيسانيه را به حساب كل جريان تشيع گذاشته‌اند . اين احتمال نيز وجود دارد كه صاحبان اين ديدگاه ، ظهور قيام و شورش توابين را كه جنبشى شيعى و در قالب جماعتى با انگيزه‌هاى دينى و عاطفى بود به عنوان اولين

--> ( 1 ) . براى اطلاع از صاحبان اين ديدگاه بنگريد : وائلى ، ص 25 - 26 ؛ صبحى ، نظريه الامامه ، ص 47 - 49 . ( 2 ) . وائلى ، ص 25 - 26 ؛ صبحى ، ص 48 ؛ نشار ، ج 2 ، ص 34 . ( 3 ) . غريفى ، التشيع ، ص 28 ؛ طباطبايى ، شيعه در اسلام ، ص 67 و 273 . ( 4 ) . شيبى ، ص 12 . براى اطلاع بيشتر نك : فياض ، ص 46 - 53 .